Emmanuel Houillon Overnoy (Maison Pierre Overnoy)

De wijnen uit deze kelder in Pupillin, een dorp met een paar honderd inwoners boven Arbois in de Jura, worden gemaakt door Emmanuel Houillon-Overnoy. Hij leidt het domein sinds 2001. De naam van het huis op het etiket is Maison Pierre Overnoy, en Pierre is nog altijd nauw betrokken, zowel in de wijngaarden als bij de proeverijen in de kelder, maar hij maakt al meer dan twintig jaar geen wijn meer.

Bijna iedereen zoekt op "Pierre Overnoy". De flessen worden verhandeld als "Overnoy". Beide zijn begrijpelijk, maar geen van beide klopt helemaal, dus het is de moeite waard om duidelijk te zeggen wie wat doet. Pierre nam het domein over in 1968. Manu, zoals iedereen hem noemt, kwam in 1989 op veertienjarige leeftijd voor de oogst en is er sindsdien gebleven.

Hoe Emmanuel Houillon bij Pierre Overnoy terechtkwam

Het begon met een oom. "Pierre werd een vriend van mijn ouders," zegt Manu, "maar eigenlijk was het dankzij mijn oom Jean-Luc." Jean-Luc hield in de jaren 70 al van Natuurwijn, toen maar heel weinig mensen dat deden, kende Pierre en bracht de families met elkaar in contact. Manu kwam vanaf eind jaren 80 tijdens de schoolvakanties helpen.

Wat hem greep, was niet de wijn zelf. "Ik legde mijn oor tegen de vaten terwijl ze aan het gisten waren," zegt hij. "Voor mij was het magie. Er was iets magisch aan als je vijftien bent."

Van 1990 tot 1997 volgde hij een opleiding in het alternerend leren, waarbij hij zijn tijd verdeelde tussen school in Beaune en de kelder van Pierre: een jaar als leerling, twee jaar voor het CAP, twee voor het BEPA en twee voor het bac professionnel. Daarna werd hij in dienst genomen. Pierre's oordeel was, in zijn eigen woorden, dat Manu "tenait la route", dat hij het aankon.

Waarom Pierre Overnoy Emmanuel Houillon in huis nam

Eind 2000 bereikte Pierre de pensioengerechtigde leeftijd en, zoals Manu het verwoordt, "veranderden er administratief ook wat dingen". Pierre zei dat het goed zou zijn als Manu het wilde overnemen. Manu nam het domein officieel over in 2001. Sommige bronnen dateren de overdracht op eind 2000, toen het gesprek en het papierwerk begonnen, en beide mannen beschrijven het als een proces en niet als één specifieke dag.

Om dit mogelijk te maken, adopteerde Pierre hem. Dit onderdeel wordt verteld als een romantische bijkomstigheid, maar is in werkelijkheid een praktische regeling voor de bedrijfsopvolging. In de woorden van Pierre hebben ze "een adoptie geregeld, zodat hij mijn adoptiezoon werd en het domaine zonder economische beperkingen kon overnemen". Een boerderij die aan een werknemer zonder familieband werd overgedragen, zou worden belast en geprijsd als een verkoop. Door de adoptie kon Manu het domaine erven in plaats van het te moeten kopen, en alleen daarom kosten de wijnen bij vertrek uit de kelder nog steeds wat ze kosten.

Ook het familieverhaal is geen verzinsel. "Pierre is mijn adoptievader", zegt Manu. "Hij heeft me geadopteerd, en al mijn kinderen heten ook Houillon-Overnoy, dus hij is opa van de kinderen. Het is een heel sterke familieband, heel bijzonder vergeleken met wat gebruikelijk is. Sinds mijn vijftiende woon ik bij hem, tussen aanhalingstekens." Hij beschrijft hoe ze altijd "un peu en osmose" zijn geweest, een beetje in osmose. "Hij heeft me veel gebracht en ik hem ook."

De vigne des filleuls: Overnoy-wijnstokken aangeplant in 1949

Eén perceel heeft een eigen geschiedenis. Pierre's grootmoeder in Le Vernois was peettante van een van zijn broers en gaf de familie het land; zijn broers plantten het in 1949, waarna het later aan Pierre werd overgedragen door zijn peetvader Maurice, omdat Pierre diens petekind was. Pierre noemt het de vigne des filleuls, de wijngaard van de petekinderen. De grond was erg oneffen, dus toen ze hem klaarmaakten om te planten, schoven ze de aarde heen en weer om hem vlak te maken.

Het domaine beslaat ongeveer zes en een halve hectare in en rond Pupillin: twee hectare Ploussard, Savagnin en Chardonnay elk, plus 30 are Trousseau, aangeplant in 2013. Hier staat geen Pinot Noir.

Vier druiven, drie soorten mergel en een kelder waar de witte wijnen veel langer rijpen dan vrijwel overal elders in de regio. De informatie hieronder komt van Pierre en Manu zelf, niet van een verkoopfiche.

Mergel in Pupillin: welke Overnoy-druif groeit op welke bodem

Pupillin is mergelgebied en de wijnbouwers delen de grond in op kleur. Chardonnay groeit op grijze mergel met daarboven kalksteengruis. Ploussard groeit op grijze en blauwe mergel. Savagnin gedijt uitstekend op blauwe mergel en kan ook op rode mergel groeien.

Pierre vindt het amusant dat de geologen het hierover met hem oneens zijn. "Wij wijnbouwers zeggen blauwe mergel," zegt hij, "maar in de geologie zeggen ze dat die niet blauw is, maar een andere grijstint." Toch wordt er al generaties lang met die terminologie over de wijngaarden gesproken.

Hij kan de drie soorten alleen aan het blad uit elkaar houden, en Manu ook: het blad van Chardonnay is diep ingesneden en getand, dat van Savagnin is opvallend rond en Ploussard heeft, in Manu's woorden, "des sinus très très prononcés", zeer uitgesproken inkepingen tussen de lobben.

Rood, geel, wit: zo lees je een fles Overnoy

Op het etiket staat de druif nooit vermeld, dus maakt het domein dat met de was duidelijk. Rode was is Ploussard, gele was is Savagnin, witte was is Chardonnay. Het oogstjaar staat op het kleine schildje bij de hals. Er bestaat groene was voor een blend van Chardonnay en Savagnin, maar die is al heel lang niet meer uitgebracht.

Hoeveel flessen Houillon-Overnoy er bestaan

Dit is het getal dat alles verklaart over de secundaire markt. In een normaal jaar maakt het domein in totaal 20.000 tot 25.000 flessen. Manu splitst dat uit in ongeveer 8.000 tot 10.000 flessen rood en 12.000 tot 15.000 wit.

Dat is de totale wereldvoorraad in een goed jaar, verdeeld over alle importeurs, restaurants en particuliere klanten op aarde.

En goede jaren zijn niet gegarandeerd. 2017, 2019 en 2021 waren vorstjaren. In 2021 oogstte het domein zes hectoliter per hectare, tegenover de Jura-norm van eerder veertig tot vijftig. Manu vat het onomwonden samen: "rien du tout", helemaal niets. In twee van die jaren zakte de productie tot zo'n 15.000 à 17.000 flessen. Hij omschrijft 2022 als "pas mal", niet slecht, en was voorzichtig hoopvol over het jaar waarin hij werd gefilmd.

Hoe lang de wijnen van Houillon-Overnoy rijpen

Langer dan bijna iedereen in de Jura, en Manu is daar specifiek over. "Voor wit doen we een lange élevage, voor de Savagnin een heel, heel lange, die ook heel lang op fles rijpt." Dan noemt hij het gevolg waar niemand die een kelder aanprijst ooit over praat: "dus verliezen we onvermijdelijk wijn; als we die zo lang bewaren, verdampt er wijn."

De schaarste is dus niet alleen een kwestie van zes hectare en vorst. Een deel van elke jaargang verdwijnt al via het hout voordat de wijn ooit wordt verkocht.

De oogst valt normaal gesproken rond 10 september, met een realistisch venster van ongeveer 5 tot 20 september.

De drie wijnen van Houillon-Overnoy die we hebben

We hebben drie van deze flessen en verkopen er geen enkele. Elke fles heeft een eigen pagina, zodat je alles over de wijn kunt lezen.

Arbois Pupillin Ploussard 2023, de rode wijn, onder rode was, van grijze en blauwe mergel. Arbois Pupillin Savagnin 2014, onder gele was, van de langste élevage die deze kelder doet. Arbois Pupillin Chardonnay 2020, onder witte was, van grijze mergel met daarboven kalksteenpuin, uit het warme oogstjaar dat Manu eruit licht vanwege de hoge alcoholpercentages en de frisheid.

De loterij loopt de komende veertien maanden, en op de deelnamepagina staat altijd welke fles hierna aan de beurt is.

In 1986 bottelde deze kelder een jaargang zonder enige zwavel. Het was niet de eerste wijn die ooit op die manier was gemaakt, maar het werd wel de wijn waaraan duizenden wijnboeren zichzelf afmaten, en de reden dat een klein Jura-dorp uiteindelijk de Natuurwijn overal ter wereld vormgaf.

Waarom Pierre Overnoy in 1986 stopte met het gebruik van zwavel

Pierre is precies over de jaartallen. "Volledig natuurlijk, dat is 86", zegt hij. "In 85 deden we het ene deel natuurlijk en het andere nog met een beetje zwavel. Maar 86 was volledig." Dan volgt de zin die je laat voelen hoe dat destijds was: hij deed het "sans être sûr", zonder zeker te zijn.

De gebruikelijke lezing schrijft de verdienste toe aan Jacques Néauport en, achter hem, Jules Chauvet. Pierre's eigen verhaal begint ergens veel dichter bij huis. Zijn familie had altijd zonder zwavel gewerkt, en hij deelde een kelder met zijn ouders en zijn broer. Hij had een tijdje in Beaune gewerkt en was dus degene die een beetje aan zijn wijnen toevoegde.

Wat hem van gedachten deed veranderen, was de dag van het aftappen. "Toen we de vaten openden, rook hun geperste most heerlijk, vol aroma's, en ik was niet tevreden met wat ik deed. En toen je hun wijnen met de mijne proefde, was ik niet tevreden met wat ik had gemaakt. Dat intrigeerde me dus enorm. En daarna konden we volledig zonder."

Hij liet zich niet overtuigen door een theorie. Hij werd om de oren geslagen door zijn eigen familie, in de kamer ernaast, die het op de oude manier deed.

Hoe Overnoy de Natuurwijn in de Jura veranderde

Pierre heeft de gevolgen zien ontstaan. "Er is een mooie ontwikkeling geweest, vooral onder de jongeren", zegt hij. "Veel jonge mensen zijn hier zonder chemicaliën gaan werken op het land, en dat is een genoegen."

Hij heeft ook de duidelijkste uitleg gegeven die we hebben gehoord voor waarom de Jura-wijnen vroeger zo smaakten. De regio is piepklein en er was geen andere wijn in de buurt, dus werd de wijn verkocht in de bergen, aan mensen die hem sterk en stevig wilden. Zelfs de rode wijnen liet men oxideren. Ze verkochten prima, en juist daarom hoefde niemand een reputatie op te bouwen. Daarom zeiden Bourgondiërs en Elzassers decennialang dat Jura-wijn niet deugde. "Heel lang was er sprake van overdreven oxidatie", zegt hij. Toen begonnen de wijnboeren de witte wijnen bij te vullen, steeg de kwaliteit en volgde de reputatie.

Klimaatverandering in de Jura, gemeten vanaf 2 juli

Vraag Pierre naar de opwarming en hij antwoordt met een kerkelijke kalender. Vroeger was elk ijkpunt een religieus feest, en werd de bloei afgemeten aan 2 juli, Maria Visitatie. De oogst volgde ongeveer 100 dagen na de bloei. Als de bloei op 2 juli voorbij was en de druiven begonnen te zwellen, lag je voor op schema en was je tevreden.

Hij had de camera net druiven laten zien die op 2 juli al goed gevormd waren. De verschuiving, zegt hij, is "des proportions complètement folles", van volstrekt waanzinnige proporties. En dan de observatie die je bijblijft: gist is een herfstschimmel en moet nu in de zomer werken. "We hebben nu totaal geen idee hoe het zal gaan in de komende jaren." De ontregeling van het klimaat noemt hij hetgeen hem zorgen baart.

Hij is net zo precies over wat een groot wijnjaar eigenlijk nodig heeft. Ideaal is droogte bovenop watervoorraden. In 1989 was dat zo. In 1990 kwam er een tweede droogte, met minder reserves. In 1991 vroor het, dus was er geen fruit, en hij merkt op dat een derde droog jaar zonder reserves geen goede wijn had opgeleverd, zelfs als er een oogst was geweest.

Manu neemt dezelfde vraag druif voor druif door. De rassen die het meest te lijden hebben onder de opwarming zijn Ploussard en daarna Chardonnay, omdat droge jaren voor lastige vergistingen zorgen. Savagnin kan er goed tegen. Hij wijst op 2020, toen het alcoholpercentage echt hoog opliep en de wijn toch zijn frisheid en drinkbaarheid behield. "Dat is fantastisch. Als ons dat in 2020 is gelukt, kunnen we het in de toekomst misschien ook." Dan, wat nuchterder: "Niemand kan het zeggen, maar er zullen grote veranderingen zijn in de eeuw die voor ons ligt."

Prijzen van Overnoy, de secundaire markt en namaakflessen

Deze wijnen verlaten de kelder voor een normale prijs. Wat er daarna gebeurt, heeft niets te maken met de mensen die ze hebben gemaakt, en beide mannen vinden het moeilijk om erover te praten.

Manu heeft op de wijnkaart van een restaurant een vin de liqueur van het domein gezien voor ongeveer 1450 euro, bijna 1500, terwijl de wijn hier vertrekt voor zo'n zestien euro. "Die prijzen zijn exorbitant vergeleken met wat wij doen." Pierre noemt het hele gebeuren "un peu dramatique".

Dan is er nog iets waar bijna niemand over schrijft. Er zijn flessen uit 1964 in omloop met Pierre's naam erop. Pierre nam het domein pas in 1968 over, dus die flessen kunnen niet van hem zijn. Er dook er een op in Duitsland. Een man uit Parijs belde hem om te zeggen dat hij Pierre's Chardonnay had gevonden voor 200 euro per fles en die goedkoop vond. Pierre vroeg hem naar de capsule. Die was van tin. Het domein heeft nooit een capsule van tin gebruikt.

We hebben zo'n vervalsing in handen gehad. De fles uit 1964 die op deze pagina is gefotografeerd, is nep, en we houden hem naast Pierre zelf. Zoals je kunt verwachten, was hij er totaal niet van onder de indruk en wees hij liever op het herkenningsteken.

Zijn conclusie is de zin die in elke veilingcatalogus zou moeten staan: in restaurants is het nog steeds onze wijn, maar op een veiling zit niet altijd onze wijn in de fles.

Manu's bezwaar gaat verder dan zijn eigen etiketten. "Geld bederft veel mensen," zegt hij. "Het is een race om geld te verdienen over de rug van anderen, door te kopen en door te verkopen. Mensen speculeren met tarwe, met voedsel, met arme landen. Het is schandalig." En over zijn eigen wijnen: "Het is nog altijd maar wijn. We stoppen er veel emotie en liefde in, maar echt een waarde heeft het niet. Het heeft sentimentele waarde. Als je een oude fles opent, probeer je een moment uit het verleden opnieuw te beleven. In werkelijkheid heeft het geen waarde. Geld kan niet alles. Je kunt niet alles kopen."

Wat hij die kopers liever ziet doen, is ontwapenend. "Ik zou ze bijna willen zeggen dat ze naar ons thuis moeten komen om de wijnen hier te proeven. Dat is beter, het kost ze minder en we hebben het gezellig."

Zo win je een fles Houillon-Overnoy

We hebben drie flessen. We zouden ze kunnen verkopen voor de prijs die de markt ervoor wil betalen, maar dat doen we niet, want dat is precies het gedrag waartegen beide mannen zich op deze pagina hebben uitgesproken.

Dus geven we ze in plaats daarvan weg. Drie flessen, één voor één verloot in de komende veertien maanden, op één pagina. Je maakt gratis kans bij elke bestelling. De volledige voorwaarden, de fles van dit moment en de data van de lotingen vind je hier:

Doe mee aan de loting voor Houillon-Overnoy

Manu heeft gelijk: de Jura is klein. "Twee duizend hectare, vijf druivenrassen," zegt hij. "Het blijft piepklein. Het is een kleine wereldschat. Het is heel klein."

Heet het Pierre Overnoy of Houillon-Overnoy?

Beide namen bestaan echt. Het huis heet Maison Pierre Overnoy en Pierre nam het domein in 1968 over. Sinds 2001 maakt zijn adoptiezoon Emmanuel Houillon-Overnoy de wijn. De meeste mensen zoeken op Overnoy of Pierre Overnoy. Daarom staan beide namen op deze pagina, maar tegenwoordig is Manu de wijnmaker.

Goed om te weten: Maison Pierre Overnoy, geleid door Emmanuel Houillon-Overnoy in Pupillin, is niet hetzelfde domein als Domaine Overnoy, dat wordt geleid door Pierres neef Guillaume Overnoy in het zuiden van de Jura. Twee verschillende domeinen, één familienaam.

Waar ligt het domein van Pierre Overnoy?

Pupillin, een klein dorp boven Arbois in de Jura, in het oosten van Frankrijk. Het domein beslaat ongeveer zes en een halve hectare.

Pupillin is piepklein, met volgens de laatste telling 248 inwoners, en een ongewoon groot deel van hen werkt in de wijnbouw. Het dorp noemt zichzelf al lange tijd de wereldhoofdstad van Ploussard en is een toegestane dorpsvermelding op de appellatie Arbois.

Andere wijnbouwers die op dezelfde hellingen werken, zijn Tony Bornard en Domaine de la Borde, evenals Bruyere-Houillon, een domein dat verbonden is met Emmanuel Houillon-Overnoy en vroeger deel uitmaakte van Maison Pierre Overnoy, voordat hun wegen uiteengingen. We hebben momenteel geen Bruyere-Houillon in ons assortiment.

Bevatten de wijnen van Houillon-Overnoy zwavel?

Er wordt geen zwavel toegevoegd, en ook niets anders. Pierre splitste de oogst van 1985: een deel met een beetje zwavel en een deel zonder. Vanaf 1986 werden de wijnen helemaal zonder gemaakt.

Pierre kijkt ook helder naar wat er komen gaat. Hij heeft gezegd dat het door klimaatverandering extreem moeilijk zal worden om Natuurwijn te maken zonder toegevoegde SO2. Dat is het onderwerp waarover hij zich het meest zorgen maakt voor wijnmakers in de Jura, en we hebben hem er meer dan eens over gefilmd: hitteschade aan Ploussard en een rijpingsseizoen dat steeds vroeger begint, iets wat hij jaar na jaar heeft bijgehouden.

Welke druiven verbouwt Maison Pierre Overnoy?

Vier. Twee hectare van elk: Ploussard, Savagnin en Chardonnay, plus 30 are Trousseau, aangeplant in 2013. Ze verbouwen geen Pinot Noir.

Chardonnay groeit op grijze mergel met daarboven kalksteenpuin, Ploussard op grijze en blauwe mergel, Savagnin op blauwe en soms rode mergel.

Hoe herken je de flessen van Overnoy?

Aan de kleur van de was, want het etiket vermeldt de druif niet. Rode was is Ploussard, gele was is Savagnin, witte was is Chardonnay. Het oogstjaar staat op het kleine schildje bij de hals. Er bestaat ook groene was voor een blend van Chardonnay en Savagnin, maar die is al heel lang niet meer uitgebracht.

Hoeveel flessen Houillon-Overnoy worden er per jaar gemaakt?

In een normaal jaar in totaal 20.000 tot 25.000 flessen: ongeveer 8.000 tot 10.000 rood en 12.000 tot 15.000 wit. In de vorstjaren 2017, 2019 en 2021 was dat veel minder. In 2021 bedroeg de opbrengst zes hectoliter per hectare, bijna niets.

Dat klinkt misschien als een redelijke hoeveelheid, maar je vindt deze flessen niet zomaar in een winkel, als je ze daar al vindt, tenzij je het vriendelijk vraagt aan iemand met de juiste contacten. Het domein heeft een zeer beperkte allocatie. Het grootste deel van wat Pupillin verlaat, gaat naar restaurants of naar verzamelaars die bereid zijn een meerprijs te betalen, hoewel de prijzen op het domein zelf heel redelijk zijn. Het verschil tussen de kelderprijs en de doorverkoopprijs is het hele probleem.

Hoe lang rijpen Houillon-Overnoy-wijnen?

Langer dan bij bijna iedereen. De witte wijnen krijgen een lange élevage en de Savagnin een heel lange, gevolgd door een lange periode op fles. Een Chardonnay uit 2012 lag vier jaar in foudre voordat hij werd gebotteld. Een Savagnin Ouille uit 2006 lag acht jaar op vat. Er zijn geen vaste regels en Manu beslist door te proeven.

Hij is ook eerlijk over de kosten van die werkwijze: als je wijn zo lang bewaart, verlies je een deel door verdamping.

Waarom is de wijn van Pierre Overnoy zo duur, en bestaan er namaakflessen?

Bij vertrek uit de kelder zijn ze niet duur. De prijzen die mensen zien, zijn het gevolg van schaarste en doorverkoop. Namaak is een echt probleem: er circuleren flessen met het jaartal 1964 onder de naam van Pierre, hoewel hij pas in 1968 het roer overnam. Hij herkende er een aan de tinnen capsule, die het domein nooit heeft gebruikt. Zoals hij het zelf zegt: op een veiling zit niet altijd hun wijn in de fles.

Kan ik Houillon-Overnoy-wijn bij jullie kopen?

Nee. We verkopen ze niet, uit principe. Hoewel we Pierre en Manu hebben gefilmd, hebben we hun nooit om wijn gevraagd. Als we een handvol flessen van een leverancier krijgen, vaak nadat we heel veel andere wijn hebben moeten kopen om er maar een paar te bemachtigen, kiezen we ervoor om de speculatie niet aan te wakkeren en ze in plaats daarvan weg te geven. Iedereen met een bestelling kan gratis meedoen, zelfs met een bestelling van één heel betaalbare fles.

We doen dit omdat de wijnwereld met zeldzame flessen soms wat gesloten kan aanvoelen en veel afhangt van wie je kent. We willen dat ook gewone wijndrinkers de kans krijgen om wijnen te drinken die zo zeldzaam zijn als die van Maison Pierre Overnoy. Die kans krijg jij ook. Doe hier mee aan de loting.